Trybunał Stanu

Od momentu objęcia władzy w 2015 roku przez PiS słyszymy o Trybunale Stanu dla byłej premier Beaty Szydło i premiera Mateusza Morawieckiego za niepublikowanie wyroków Trybunału Konstytucyjnego lub prezydenta Andrzeja Dudy za łamanie Konstytucji.

Czym jest Trybunał Stanu i czy łatwo jest pociągnąć do odpowiedzialności przed nim?

Trybunał Stanu to odrębny organ władzy sądowniczej, przed którym jest realizowana odpowiedzialność konstytucyjna za złamanie prawa (Konstytucji, ustawy) przez najwyższych funkcjonariuszy państwa. Został powołany 1. czerwca 1921 roku przez Sejm i funkcjonował do września 1939 roku. Po wojnie został reaktywowany dopiero 26. marca 1982 r.

TS to organ władzy sądowniczej, tworzony zgodnie z art. 173 Konstytucji RP. Wybór jego członków odbywa się na czas kadencji Sejmu, na pierwszym posiedzeniu izby, z zaznaczeniem, że zachowuje on swoje kompetencje po upływie kadencji Sejmu do czasu wyboru nowego składu. Członkami Trybunału mogą być tylko obywatele polscy z pełnią praw publicznych, nie karani i nie pracujący w administracji rządowej.

Zasady wyboru członków Trybunału Stanu określa Regulamin Sejmu. Izba wybiera członków i wiceprzewodniczącego, zaś przewodniczącym Trybunału jest Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Kandydatów zgłasza Marszałek Sejmu lub grupa min. 35 posłów, w terminie podanym przez Marszałka Sejmu podczas pierwszego dnia pierwszego posiedzenia izby.

Sędziowie TS podlegają tylko Konstytucji i uchwałom. Nie są zatrudnieni w Trybunale;  pobierają  dietę w wysokości 10 proc. przeciętnego wynagrodzenia z poprzedniego roku za każdy dzień pracy. Posiadają immunitet, który może zostać uchylony za zgodą całego składu Trybunału w drodze uchwały, bezwzględną większością głosów w obecności 2/3 jego członków. Za wykroczenia odpowiadają na zasadach ogólnych.

Trybunał Stanu wydaje wyroki w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej i ma dualistyczną rolę jako:

– organ władzy sądowniczej, powołany do orzekania w sprawach odpowiedzialności konstytucyjnej za popełniony delikt konstytucyjny przez funkcjonariuszy państwa;

– organ władzy sądowniczej, powołany do orzekania w sprawach odpowiedzialności karnej określonych przez prawo osób za czyn wypełniający znamiona przestępstwa, np. skarbowego.

Odpowiedzialność konstytucyjna ma dwa zakresy: podmiotowy i przedmiotowy. Pierwszy dotyczy wymienionych w Konstytucji osób. Dzielą się one na trzy grupy:

  1. Prezydent oraz Marszałkowie Sejmu i Senatu, jeśli obejmują funkcje, zastępując Prezydenta.
  2. Prezes Rady Ministrów i jej członkowie (niedopuszczalne jest rozliczanie w ramach odpowiedzialności innych stanowisk kierowniczych w rządzie), Prezes NBP i NIK (jest to jedyna możliwość usunięcia ich ze stanowisk przed upływem kadencji), członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji oraz Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych, mianowany przez prezydenta na czas wojny (na wniosek premiera).
  3. Posłowie i senatorowie (w odniesieniu do przepisów antykorupcyjnych).

W zakresie przedmiotowym Konstytucja RP określa odpowiedzialność za naruszenie, jej samej lub ustaw, popełnione w trakcie urzędowania. Jest to odpowiedzialność za delikt konstytucyjny, czyli czyn, który, nie stanowiąc przestępstwa, spełnia dwie przesłanki:  narusza wyłącznie Konstytucję lub ustawę, a popełnienie go jest związane z zajmowanym stanowiskiem i w ramach kompetencji lub w związku z nim.

Do odpowiedzialności można pociągnąć w trakcie zajmowanego stanowiska lub po zaprzestaniu pełnienia funkcji – okres przedawnienia wynosi dziesięć lat.

Trybunał Stanu posiada też kompetencje sądu karnego wobec Prezydenta RP i członków Rady Ministrów. Jego orzekanie w sprawach karnoskarbowych i karnych wobec Prezydenta ma charakter wyłączny i stanowi przywilej prawny wobec Prezydenta (privilegium fori). W trakcie sprawowania urzędu nie może być on pociągnięty do odpowiedzialności karnej lub karnoskarbowej przed sądem powszechnym czy wojskowym; za przestępstwa popełnione w trakcie pełnienia urzędu odpowiada tylko i wyłącznie przed Trybunałem Stanu.

Członkowie Rady Ministrów odpowiadają karnie przed TS tylko, gdy popełnili przestępstwo związane ze stanowiskiem i gdy oskarżyciel wniósł o postępowanie karne przed Trybunałem obok postepowania deliktowego. Jeżeli takiego wniosku nie ma, członek rządu jest sądzony przez sąd właściwy, zgodnie z zasadami Kodeksu postępowania karnego.

O rozpoczęciu postepowania przed Trybunałem Stanu decydują:

– wobec Prezydenta – Zgromadzenie Narodowe w drodze uchwały podjętej większością kwalifikowaną 2/3 głosów na wniosek złożony przez min. 140 jego członków;

– wobec Rady Ministrów – Sejm w drodze uchwały podjętej większością kwalifikowaną 3/5 głosów na wniosek złożony przez min. 115 posłów lub Prezydenta RP;

– wobec prezesa NBP, NIK, członków KRRiT, Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych – Sejm w drodze uchwały podjętej większością bezwzględną głosów na wniosek złożony przez min. 115 posłów, sejmową komisję śledczą lub Prezydenta RP;

– względem posła – Sejm w drodze uchwały podjętej większością bezwzględną na wniosek Marszałka Sejmu;

– względem senatora – Senat w drodze uchwały podjętej większością bezwzględną na wniosek Marszałka Senatu.

Trybunał Stanu orzeka w pierwszej instancji w pięcioosobowym składzie, a jako organ odwoławczy – w siedmioosobowym. Podczas rozprawy o odpowiedzialności konstytucyjnej wymagany jest obrońca, a osoby przesłuchiwane zwolnione są z tajemnicy państwowej czy służbowej. TS nie przekazuje sprawy do Zgromadzenia Narodowego w celu uzupełnienia wniosku. Jeżeli w trakcie rozpatrywania sprawy kadencja Trybunału dobiegnie końca, orzeka w danej sprawie od początku nowy skład.

Kary wymierzane przez Trybunał Stanu to w przypadku deliktu konstytucyjnego nie będącego przestępstwem od dwóch do dziesięciu lat (w sumie lub osobno):

– utraty prawa czynnego i biernego w wyborach do Senatu, Sejmu, Parlamentu Europejskiego, samorządu i na urząd Prezydenta RP;

– zakazu pełnienia funkcji kierowniczych lub związanych z odpowiedzialnością w organach państwowych i organizacjach społecznych;

– utraty niektórych lub wszystkich orderów, tytułów honorowych i odznaczeń;

– utraty stanowiska, np. złożenie prezydenta RP z urzędu.

TS może odstąpić od wyznaczania kary na etapie stwierdzenia winy (art. 25). Za przestępstwo wymierza karę zgodnie z ustawami karnymi, zaś za złamanie zakazu z art. 107 Konstytucji przez posła lub senatora pozbawia go mandatu.

Jak widać, postawienie przed Trybunałem Stanu nie jest proste, a droga do sprawiedliwości – długa i skomplikowana. Dodatkowo, jak twierdzi wielu prawników, TS to tak naprawdę „papierowy straszak”, wymagający gruntownej reformy systemowej. Niektórzy wzywają nawet do całkowitej zmiany ustawy regulującej odpowiedzialność konstytucyjną i jego ustrój.

Jeden z głównych problemów przed pociągnięciem do odpowiedzialności przed Trybunałem stanowi fakt, że uruchomienie procedury wymaga posiadania większości parlamentarnej. Dlatego łatwiej kierować oskarżenia wobec byłych funkcjonariuszy państwa niż aktualnych.. Dodatkowo, o czym było wspomniane powyżej, kadencja sędziów TS jest powiązana z kadencją Sejmu i każde rozwiązanie parlamentu powoduje automatyczne rozwiązanie Trybunału Stanu, przez co powstaje niemożność zakończenia przed nim sprawy.

Gabriel Jackowski

Inne wpisy

Menu